Einde nabij voor ON in publiek bestel: hoe kwam het zover, en wat zijn de gevolgen?

Ongehoord Nederland (ON) is sinds 2022 te zien en horen bij de publieke omroep, maar waarschijnlijk is dat binnenkort voorbij. Minister Letschert (Media) wil de licentie van de omroep intrekken. Een voorgenomen besluit - het is nog niet definitief - waar ze van zegt te hebben wakker gelegen. Hoe is het zover gekomen? En kan eenzelfde besluit straks ook andere omroepen treffen? Hoe belandde Ongehoord Nederland in het publieke bestel? ON was voor de toetreding tot het publieke bestel al actief op internet. Initiatiefnemers waren eind 2019 de journalisten Arnold Karskens en Joost Niemöller. Met ON wilden ze een stem geven aan Nederlanders die zich in het publieke omroepbestel van de NPO niet vertegenwoordigd voelden over kwesties als de macht van de Europese Unie, immigratie, klimaatverandering en behoud van traditionele Nederlandse cultuur, zoals Zwarte Piet. Op 1 januari 2022 werd ON toegelaten tot het publieke omroepbestel als aspirant-omroep. Waardoor kwam de omroep onder vuur te liggen? Ombudsman van de publieke omroep Margo Smit concludeerde al in juni 2022 dat ON de journalistieke code van de omroepen "stelselmatig had geschonden". Ze tikte de omroep meermalen op de vingers voor het verspreiden van onjuiste informatie. Zo suggereerden gasten dat de oorlog in Oekraïne de schuld was van het Westen, dat de stikstofcrisis een verzinsel was en kwamen er regelmatig complottheorieën voorbij. Zo kreeg de Vlaamse politicus Filip Dewinter de ruimte om de extreemrechtse omvolkingstheorie uit te dragen. De NPO vroeg het kabinet daarom in april 2023 om de voorlopige licentie van ON in te trekken, maar toenmalig demissionair staatssecretaris Uslu zag daarvan af, omdat ze er op dat moment te weinig juridische basis voor zag. De kritiek hield echter aan, en het ging ook niet meer alleen over de inhoud van de programma's. Ongehoord Nederland kreeg boetes opgelegd vanwege de schijn van belangenverstrengeling en het niet naleven van het eigen redactiestatuut. Het kwam daardoor ook onder verscherpt toezicht van het Commissariaat voor de Media te staan. Ook kreeg de omroep vorig jaar een dwangsom opgelegd omdat ON niet alle informatie deelde waarmee de uitgaven konden worden gecontroleerd. De toezichthouder vorderde ruim 42.000 euro terug van ON, onder meer omdat de omroep onterecht advocaatkosten had betaald in een zaak rondom presentatrice Raisa Blommestijn. Wat leidde tot het nieuwe verzoek om ON uit het bestel te weren? De afgelopen maanden ontstond er opnieuw commotie over een uitzending van ON. Hoofdredacteur Joost Niemöller en presentator Blommestijn zeiden daarin begrip te hebben voor sommige uitspraken van Hitler. Niet lang daarna stapte stapte Niemöller op. Voor het Commissariaat voor de Media was de maat vol. De toezichthouder sprak van een kantelpunt en zei er geen vertrouwen meer in te hebben "dat ON in staat is om de bedrijfsvoering op orde te krijgen en duurzaam aan de publieke mediaopdracht te voldoen". Ook de NPO wilde niet meer verder met ON en liet gisteren weten minister Letschert te hebben gevraagd de voorlopige erkenning van de omroep in te trekken vanwege het "structureel niet naleven van de journalistieke code" en "onvoldoende bereidheid tot samenwerking met andere omroepen". Die procedure heeft de minister nu opgestart. Wat betekent dit voor de persvrijheid? Volgens de minister is het intrekken van de licentie geen beperking van persvrijheid. Bij haar voorgenomen besluit speelde de journalistieke inhoud van de programma's van ON geen rol, zei ze in een persconferentie vandaag. Wettelijk mag dat ook niet. Ze baseerde zich bij de afweging op het oordeel van het Commissariaat voor de Media, het verzoek van de NPO om de licentie in te trekken en het feit dat er al twee sancties tegen de omroep lagen die te maken hadden met belangenverstrengeling en openheid over de financiële administratie. Letschert erkende dat pluriformiteit een belangrijke kernwaarde is van de publieke omroep. "Ik heb er wel wakker van gelegen. Oprecht, het is een ingrijpend voornemen", zei ze. Ze benadrukte dat ze de omroep alleen uit het bestel wil omdat ON de zaken intern niet op orde heeft. "Dat wil niet zeggen dat dat geluid er niet meer mag zijn." Een Kamermeerderheid steunt haar voorgenomen besluit. Ligt de lat nu lager voor het intrekken van de licentie van andere omroepen? Volgens minister Letschert is daar geen sprake van. "Die drempel is heel hoog en dat is maar goed ook." Als omroepen zich niet houden aan de regels kunnen die ook te maken krijgen met sancties. "Maar dan heb je te maken met wetsovertredeningen." ON is overigens niet de eerste omroep die, als het besluit van de minister definitief wordt, ongewild uit het bestel vertrekt. In 2009 overkwam dat ook omroep Llink. Die kampte met financiële perikelen en wist zich onvoldoende de onderscheiden, oordeelde de NPO. Toenmalig minister Plasterk trok de licentie in na een negatief advies van de NPO. Hoe lang blijft de omroep nog uitzenden op de publieke zenders? Nog zeker een paar weken. Eerst volgt er een procedure van hoor en wederhoor waarin ON zich kan verweren. Daarna pas zal de minister een definitief besluit nemen over de intrekking. Het hele traject zal volgens haar "een aantal weken" duren. Tot die tijd zal ON in de lucht blijven. De omroep kan een negatief besluit van de minister daarna nog wel aanvechten bij de rechter.