Politiek dwarsboomt eigen toezichthouder statiegeld: 'We zijn minder effectief'

Bewindslieden van het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat hebben de eigen toezichthouder herhaaldelijk gedwarsboomd bij het handhaven van de statiegeldwet. De toezichthouder wilde maatregelen nemen om de achterblijvende inzameling van flesjes en blikjes te verbeteren, maar steeds greep een bewindspersoon in. Elke keer dat dat gebeurt, moet de toezichthouder, de Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT), de handhaving aanpassen en wordt de slagvaardigheid beperkt, aldus een woordvoerder. "Daardoor zijn we minder effectief, met mogelijk nadelige gevolgen voor het milieu, leefomgeving en veiligheid." Het ingrijpen door de bewindspersonen is opvallend, omdat er een nieuwe wet in de maak is om de onafhankelijkheid van toezichthouders beter te waarborgen. Juist die onafhankelijkheid is belangrijk voor goed toezicht, vindt ook de ILT. Miljoenen niet terugbetaald Drankenproducenten en -importeurs moeten wettelijk 90 procent van alle plastic flessen en blikjes inzamelen om zwerfafval te verminderen en beter te kunnen recyclen. Dat inzameldoel hebben de producenten niet gehaald sinds de invoering van statiegeld op flesjes in 2021 en blikjes in 2023. Daardoor blijft veel niet-geïnd statiegeld hangen bij Verpact, de organisatie die namens de industrie verantwoordelijk is voor de inzameling en recycling van de verpakkingen. De afgelopen twee jaar ging het om 270 miljoen euro. De Inspectie Leefomgeving en Transport eiste als toezichthouder de afgelopen jaren verschillende maatregelen van Verpact om de inzameling te verbeteren. Bij bewindspersonen van het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat, waar de ILT onder valt, viel dat niet altijd goed. Tussen 2023 en 2025 floten drie achtereenvolgende VVD- en PVV-bewindslieden de ILT terug. Zo wil de ILT in 2023 afdwingen dat op plastic limonadesiroopflessen ook statiegeld komt, zoals de wet voorschrijft. PVV-staatssecretaris Chris Jansen steekt daar een stokje voor. Hij geeft een zogenaamde aanwijzing aan de inspectie, een opdracht om de wet op dit punt niet te handhaven. 'Ademruimte' bij inzameldoel Jansen vindt statiegeld niet nodig, omdat limonadeflessen niet snel in het zwerfafval belanden; je moet siroop tenslotte thuis aanlengen met water. Hij negeert daarbij het andere doel van statiegeld, het beter kunnen recyclen van verpakkingen. In juni 2025 grijpt ook waarnemend VVD-minister van milieu Sophie Hermans in. Zij komt met de aanwijzing dat zuivel- en sapflessen tijdelijk niet meetellen voor het wettelijke inzameldoel. Daardoor komt het percentage ingezamelde blikjes en flesjes automatisch hoger uit. Hermans wil producenten "ademruimte" geven, zolang er onderzoeken lopen naar inzamelmethodes voor die verpakkingen. Verdubbeling statiegeld Begin september bemoeit ook Hermans' opvolger en partijgenoot Thierry Aartsen zich ermee. De toezichthouder is de tekortschietende inzameling zat en eist maatregelen van Verpact om de inzameling te verbeteren. Een verdubbeling van het statiegeld is een van de opties. In andere landen heeft dat ook de inzameling omhoog gekregen. Nieuwe wet in de maak Om de onafhankelijkheid van inspecties beter te waarborgen, werkt het kabinet aan een nieuwe 'kaderwet rijksinspecties'. Aanleiding hiervoor was onder meer de kritiek op de overheid bij de Groningse gaswinning. Volgens hoogleraar Paulien de Winter gaat die wet geen uitkomst bieden. "In de conceptwet die er nu ligt, is niet vastgelegd dat de staatssecretaris niet te snel mag ingrijpen." Dat ligt slecht bij de producenten. Ze vrezen omzetverlies als mensen meer moeten afrekenen, ook al krijgen ze het statiegeld weer terug. VVD-er Aartsen is ook fel tegen, omdat volgens hem de burger de dupe zou worden. Hij wil aanvankelijk een aanwijzing geven, oftewel een kruis zetten door deze eis van de toezichthouder, blijkt uit documenten die door de NOS zijn opgevraagd via de Wet open overheid (Woo). Op het laatste moment ziet hij hiervan af en stuurt in plaats daarvan een dwingende brief naar Verpact. Hij verwacht dat die toewerkt naar maatregelen "zonder dat het statiegeld wordt verhoogd", zo laat hij ook weten aan de Tweede Kamer. Daarmee valt hij de toezichthouder publiekelijk af. Lijntje met de staatssecretaris Opmerkelijk en ongebruikelijk, vinden hoogleraar toezicht Paulien de Winter van de Rijksuniversiteit Groningen en hoogleraar bestuursrecht Annemarie Drahmann van de Universiteit Utrecht. In alle drie de gevallen ondermijnen de bewindspersonen de handhaving van de wet door hun eigen toezichthouder, wat schadelijk is voor het toezicht. "De lat om in te grijpen, ligt hoog. De staatssecretaris moet daar heel terughoudend in zijn", zegt Drahmann. "Het is ongebruikelijk en onwenselijk dat de inspectie drie keer in korte tijd is overruled. Als een staatssecretaris zegt: zet het wettelijke recht maar in de koelkast, dan kan jij als toezichthouder niet goed opereren." Dat er een stevige lobby is van de verpakkingssector is voor beide wetenschappers duidelijk. "De vraag is in hoeverre andere belangen zoals het milieu eenzelfde mate van aandacht hebben gekregen", aldus Drahmann. Volgens De Winter werpt het zijn schaduw vooruit. "Bedrijven weten dan: als we een sterk lijntje hebben met de staatssecretaris dan kunnen we eronderuit komen." Reactie ministerie van Economische Zaken en Klimaat Het Ministerie van Economische zaken en Klimaat, waar 'statiegeld' in het nieuwe kabinet onder valt, erkent dat bewindspersonen terughoudend moeten zijn met het ingrijpen bij de handhaving door de toezichthouder, maar vindt dat er in bovenstaande gevallen reden was om dit wel te doen. Daarbij hebben de bewindspersonen zich aan de wet gehouden, aldus een woordvoerder.