Vijf vragen over box 3: hoe kon het zo'n probleem worden en wat is nu de oplossing?

Het nieuwe coalitieplan voor de belasting op vermogen (box 3) zal het belangrijkste onderwerp zijn tijdens de Algemene Financiële Beschouwingen, die komende twee dagen plaatsvinden. De vraag is of er een einde komt aan dit hoofdpijndossier, dat de politiek al jaren bezighoudt. Wat is box 3 en hoe heeft het zo'n probleem kunnen worden? De belangrijkste vragen op een rij. Box 3: wat valt daar ook alweer onder? Heb je weinig spaargeld, geen beleggingen en heb je geen tweede huis? Dan zal je vermoedelijk helemaal niks met box 3 te maken hebben. In dat geval betaal je, zoals de meeste Nederlanders, alleen belasting in box 1 op je loon of uitkering. Deze box levert de schatkist verreweg het meest op: zo'n 90 procent van alle inkomstenbelasting. Box 2 is bedoeld voor mensen met een bedrijf, zoals een besloten vennootschap. Naar schatting zijn dit 500.000 mensen. In box 3 zitten zo'n 2,5 miljoen mensen. Daarin betaal je belasting over rendement op spaargeld, aandelen, cryptomunten en ook een tweede woning. Waarom moet box 3 op de schop? De politiek kon niet anders na een een uitspraak van de Hoge Raad in 2021. Die oordeelde dat het geschatte rendement waarmee de Belastingdienst rekende, niet eerlijk was. Vooral spaarders waren daarvan de dupe: zij betaalden vaak meer belasting dan dat zij aan rente van de bank kregen. Om aan de rechterlijke uitspraak te voldoen zette het kabinet-Rutte III snel een tijdelijk manier van belasting berekenen op, die tot op de dag vandaag nog geldt. Maar ook dit systeem kent een groot nadeel: mensen met hoge rendementen betalen nu relatief weinig belasting. De schatkist krijgt daardoor jaarlijks 3 miljard euro minder binnen dan eerst. Ieder jaar dat er geen nieuw plan komt, 'lekken' die miljarden weg. Om die reden voelen politieke partijen tijdsdruk om snel met een alternatief te komen. Daar is in de kabinetten-Rutte IV, Schoof en Jetten aan gewerkt. Aan welk plan werd gewerkt? Hiervoor is het verschil tussen vermogensaanwas- en vermogenswinstbelasting van belang: - Met een vermogensaanwasbelasting moet je elk jaar betalen over de winst die je maakt, ook als die winst nog 'vastzit' in bijvoorbeeld aandelen. Het kan dus zijn dat als je geen spaargeld hebt, je daarvoor (een deel van) de aandelen of crypto moet verkopen om je belasting te kunnen betalen. - Bij vermogenswinstbelasting betaal je belasting over de aandelen of cryptomunten die je hebt verkocht. Nadeel van die methode is dat eigenaren de verkoop kunnen uitstellen om belasting te ontwijken. De coalitiepartijen D66, VVD en CDA zijn het erover eens dat er op de lange termijn een vermogenswinstbelasting moet komen. Maar er is een technisch probleem: dit is volgens het ministerie van Financiën pas vanaf 2030 of zelfs 2032 mogelijk, omdat de Belastingdienst en banken hiervoor hun systemen moeten aanpassen. De politiek debatteerde afgelopen jaren over de vraag wat er in de tussentijd moet gebeuren. De Tweede Kamer (waaronder D66, VVD en CDA) stemde begin dit jaar in met een nieuwe, tijdelijke oplossing om vanaf 2028 een vermogensaanwasbelasting op aandelen en cryptomunten in te voeren en een vermogenswinstbelasting op vastgoed. Daarna zou worden toegewerkt naar een volledige vermogenswinstbelasting. Deze tussenoplossing leidde tot zoveel onrust bij bedrijven en beleggers, dat minister Heinen (Financiën, VVD) twee weken later alweer zei dat de wet terug naar de tekentafel moest. Vervolgens ontstond er een groot verschil van mening tussen coalitiepartijen over wat er dan wel moest gebeuren. Waarover waren ze het oneens? De VVD wil zo snel mogelijk over op een volledige vermogenswinstbelasting, ook al zal de Belastingdienst dan aangiftes tijdelijk minder goed kunnen controleren doordat de systemen nog niet erop zijn aangepast. Het grootste probleem is dat de schatkist dan de komende jaren naar schatting ruim 15 miljard euro minder binnenkrijgt. Dat komt doordat mensen pas belasting gaan betalen als zij hun aandelen verkopen. De partijen waren het vooral oneens over de vraag wie dat moet betalen. D66 en CDA wilden niet dat lagere inkomens hier aan zouden meebetalen. Wat is nu de oplossing? Het kabinet wil nu voor aandelen, obligaties en tweede huizen per 2028 over op een vermogenswinstbelasting, de rest volgt in 2030. De dekking wordt gezocht in box 2 en box 3. Daarvan ligt het voorstel rond het heffingsvrij inkomen in box 3 politiek het gevoeligst. In de nieuwe box 3 komt er geen heffingsvrij vermogen meer (dat nu op 59.357 euro voor één persoon ligt), maar een heffingsvrij inkomen. Het idee is dat mensen met hoge rendementen ook meer belasting betalen. In het oorspronkelijke plan ga je bij een jaarlijks rendement van boven de 1800 euro belasting gaan betalen. Dat is in het nieuwe plan omlaag gebracht naar 1000 euro. Daardoor zouden honderdduizenden kleine beleggers straks ook belasting moeten gaan betalen over hun winst uit aandelen. JA21 en SGP hebben al gezegd dat dat deel van de dekking "onacceptabel" is. Zij zeggen dat het kabinet hun heeft toegezegd om met een andere oplossing te komen. Mogelijk gaat er dus weer een streep door dit deel van het plan. De situatie rond box 3 is nu vrij chaotisch. Omdat de de Tweede Kamer al met de vermogensaanwas in box 3-wet heeft ingestemd, ligt die nu bij de Eerste Kamer. Als het kabinet een meerderheid heeft voor het nieuwe plan, moet dat via een wetswijziging (novelle) weer langs de Tweede Kamer. Pas daarna kan de Eerste Kamer er over stemmen.