Wilhelmina heerste als koloniaal vorst, vanaf Juliana werd het anders 

Koloniale macht was voor de Oranjes eeuwenlang geen bijzaak, maar een bron van aanzien. Vooral koningin Wilhelmina hield daar stevig aan vast, ook toen de roep om onafhankelijkheid groeide. Dat concluderen historici in een onderzoek van 2000 pagina’s naar het koloniale verleden van het koningshuis. Vanaf Juliana maakte die uitgesproken trots geleidelijk plaats voor ongemak.

Juist toen het koloniale rijk zijn einde naderde, bouwde het hof bewust verder aan een cultuur die de Nederlandse overheersing benadrukte. Wilhelmina speelde daarin een hoofdrol. De Gouden Koets, aangeboden bij haar inhuldiging in 1898, en de Indische Zaal die ze bij haar huwelijk kreeg, droegen bij aan haar vorstelijke uitstraling. Ze pasten in een veel langere traditie: de Oranjes omringden zich met koloniale voorwerpen, exotisch ingerichte huizen en tuinen en zwarte bedienden. Volgens de onderzoekers beschouwden alle stadhouders en vorsten tot en met Wilhelmina het kolonialisme als gerechtvaardigd en belangrijk voor Nederland. Zo steunden ze een systeem dat uitging van de superioriteit van witte Europeanen.

Wilhelmina ging daarin volgens de historici het verst. Terwijl inwoners van de koloniën meer zeggenschap opeisten, wilde zij de Nederlandse macht uitbreiden en verzet onderdrukken. Militair geweld hoorde nadrukkelijk bij die opvatting. Ze steunde het optreden in de Atjeh-oorlog en tijdens de Indonesische onafhankelijkheidsstrijd. In 1947 liet ze Juliana per brief weten geen bezwaar te hebben tegen de inzet van troepen in Indië. Een jaar later maakte ze premier Beel duidelijk dat een oplossing voor haar niet volstond als degenen die zij als extremisten beschouwde, niet werden uitgeschakeld.

Ook tegenover het kabinet zocht Wilhelmina de grenzen van haar positie op. Volgens de onderzoekers overschreed ze die soms. Ze drong aan op een Militaire Willems-Orde voor een bevelhebber wiens geweld zelfs door tijdgenoten buitensporig werd gevonden. Bij krantenberichten over burgerslachtoffers ging haar aandacht vooral uit naar de reputatieschade. In haar eerste troonrede wilde ze bovendien waardering uitspreken voor het militaire optreden in Atjeh. Premier Pierson stond die persoonlijke toevoeging toe. De miljoenen Aziatische inwoners van haar rijk zag ze voornamelijk als onderdanen die eerst door Nederland moesten worden opgevoed voordat zelfbestuur aan de orde kon zijn.

Na de Tweede Wereldoorlog accepteerde Wilhelmina met tegenzin de onafhankelijkheid. Kort voor haar dood in 1962 sprak ze wel kritisch over Europees eigenbelang. Onder Juliana verschoof de houding verder: koloniale trots werd steeds meer ongemak over de overheersing en de betrokkenheid van de Oranjes. Tegelijk zakte de belangstelling weg. Vooral mensen met een persoonlijke band met de voormalige koloniën, onder wie migranten, hielden de herinnering levend. In de bredere samenleving verdween het onderwerp grotendeels naar de achtergrond.

Die geschiedenis opnieuw onder de aandacht brengen is volgens de onderzoekers nog altijd een lopend proces. Bij de slavernijexcuses van 19 december 2022 kwam 200 miljoen euro beschikbaar voor kennis en bewustwording. Vanuit de diaspora volgde kritiek op het uitblijven van een merkbaar vervolg. Met zijn excuses, zijn verzoek om vergiffenis en dit onderzoek neemt Willem-Alexander afstand van de eeuwenlange koloniale steun binnen zijn familie. Daarmee staat ook de rol van het koningshuis nadrukkelijk ter discussie.